Bezmi Alem Valide Sultan Vakıf Gureba Eğitim ve Araştırma Hastanesi

Gureba Hastanesini Vakfeden Bezm-i âlem Valide Sultan’ın hayatı hakkında fazla bilgi mevcut olmamakla birlikte 1809 yılında doğduğu söyleniyor. Küçük yaşta Osmanlı sarayına cariye olarak alınmış, sarayda iyi bir eğitim ve terbiye aldıktan sonra 1822 yılında Sultan II.Mahmud’un eşi , oğlu I. Abdülmecid’in 1839 yılında da padişah olması ile Valide Sultan olmuştur.

I.Abdülmecid’in 16 yaşında padişah olması sebebiyle Valide Sultan’ın devlet işlerinde oğluna yardımcı olmuş, 30 Haziran 1853 yılında 45 yaşında iken vefat etmiştir.

Bezm-i âlem Valide Sultan; devletin kendisine tahsis ettiği maaş ve gelirlerin tümünü hayır işlerinde kullanmıştır. Fakir ve muhtaçlara yardım etmek, yetim ve kimsesiz kızları evlendirmek, borçlulara yardım etmek gibi faaliyetleri yanında bugün şükranla anılmasına sebep olan pek çok hayır eserleri de bırakmıştır.
Bezm-i âlem Valide Sultan 1840-1850 yıllar arasında büyük mal varlığına sahip 14 ayrı vakıf kurmuştur. Bu vakıflara ait vakfiyeler; Vakıflar Genel Müdürlüğü’nün arşivindeki 634 numaralı vakfiye defterinin 83-126. sayfaları ile kasada mahfuz 32 numaralı orijinal defterde kayıtlı bulunmaktadır. Hastane ile ilgili olan 1263 / 1845 tarihli vakfiye 12.sırada yer almaktadır. Bu vakfiyelerle vakfedilen mal varlığı tablo-I’de, gerçekleştirilmesi istenilen hizmet ve hayır şartları tablo-II’de takdim edilmiştir.

XIX.Asrın ilk yarısında, 1261/1843 yılında, İstanbul’da büyük bir çiçek ve kolera salgını meydana gelmiştir. Mevcut sağlık kuruluşları yetmemiş, bu hastalığın tedavisinde yetersiz kalınmış, yetkililer de çaresiz kalmışlardır. Bu sebeple, Valide Sultan, yeni hastane ihtıyacını karşılamak için bugünkü Çapa ile Fındıkzade semtleri arasında bulunan Sultan II. Beyazid (1418-1512), Sultan Mustafa (1557-1774), Kamerzade Zeynep Kadın, Helvacıbaşı İskender ve Mustafa Ağalar vakıflarından mukataalı toplam 89.227 zira zemin üzerine, garip ve fakirlerin tedavi edileceği (VGHA 1263:634 / 113-119) bir hastane yaptırarak vakfetmiştir. Bu hastane, 24 Eylül 1843 tarihinde temeli atılmış (?), 4 Nisan 1845 Cuma günü Padişah I.Abdülmecid ve diğer devlet erkanının katıldığı bir törenle hizmete açılmıştır.
Hastanenin hizmete girmesinden iki ay önce ilgili vakfiye ( 1263 / 1845 ) düzenlenmiştir. Bu vakfiye ile garip ve fakirlerin tedavi edileceği bir hastane, hastane bahçesinde bir cami, bunların masraflarının karşılanması için; bir göl (Terkos Gölü), 13
dükkan , 11 bahçe, 73 dönüm tarla , 9 zeytinlik, 2 çiftlik, 65 oda , 5 zeytin mengenesi, 180 parça arazi, 29.264 zeytin ağacı, 1 hamam, bir bakkal dükkanı, 1 taş ocağı, 1 samanlık , iki taşlı bir su değirmeni vakfedilmiştir (VGMA 1263: 634 /113-119).
Vakfedilen mal ve mülklerin kiraya verilmesi, elde edilen gelirlerin öncelikle II. Beyazid, Sultan Mustafa ve diğer mukataalı vakıfların mukata-i zemin bedellerinin ödenmesi, geriye kalan paraların vakfına ilave edilmesi istenmektedir. Vakıf gelirlerinin yanında, Mart 1845 yılından itibaren , satırcılık hesabı fazlasından günde 20 kıyye et, Bağdat gümrük gelirleri fazlasından 750 kise, Trabzon ve çevresinde bulunan gümrük iskelesi mukataa gelirlerinden maliyece alınmakta olan 1/3 nispetindeki 39.487 kuruş, maliye hazinesinden hastaneye aktarılmaktadır. Bu şekilde, maliye hazinesinden hastaneye verilen para 4 yük 14.847 kuruşu bulmuştur.
Vakfedilen akarların işletilmesinden sağlanan gelir ve maliye hazinesinden verilen paralarla; hastane fakir ve garip hastaların tedavi masrafları ile camide görev alan görevlilerin ücretleri ödenmiştir. Ayrıca; hastanenin işletilmesi hususunda Efkaf Nezareti’nden alınan bir karar uyarınca, hastaneye tayin olan personel aylıklarının ödenmesi ve hastanenin bütün diğer masraflarının vakfedilen akarlardan sağlanan gelirlerden sağlanması, vakfiyede tâdât edilen gelirlerin bu hizmetler için yeterli olmaması halinde kalan eksikliğin Bezm-i âlem Valide Sultan’nın diğer vakıflarının gelirlerinden tamamlanması öngörülmektedir. Bezm-i âlem Valide Sultan’ın her vakfının ayrı ayrı amacı olduğu halde, hastane ile ilgili vakfiyede geçen bir ifade ile diğer bütün vakıflar hastane hizmetleriyle irtibatlandırılmıştır.
Hastanenin kuruluş işlemlerinin tamamlanmasından sonra, mazbut vakıflar arasında mutalaâ edilen Valide Sultan Vakıfları, Evkaf-i Hümâyün Nezareti’nce işletilmiş ve hastane hizmetlerinin yerine getirilmesine büyük önem verilmiştir.Hastanenin çalışma şartları; 1843 tarihli İdare-i Dahiliye Nizamnamesi ( VGMA 1203 : 44/27 ) ile düzenlenmiştir.Gerek vakfiye ve gerekse nizamnamenin düzenlendiği tarih göz önüne alındığı takdirde; sağlık hizmetinin, bugünün anlayışıyla çağdaş ve modern bir düşünce ile ele alındığı görülmektedir. Vakfiye ile fakir ve gariplerin ücretsiz tedavisi sağlanırken, nizamnamede ise hastaların iaşesi hakkında çok titiz hükümler yer almaktadır. Nizamnamede bir soğanın bir altın bile olsa alınması, iaşeden tasarruf yapılmaması, doktorların hasta yiyecekleri konusunda ki tavsiye ve isteklerine kesinlikle uyulması ifade edilmektir. Ayrıca; nizamnamede, çalışan sağlık ve idari personelin ücretleri ve tayinatları, mesai ve izin durumları, hasta kabul ve taburcu edilmelerinde uyulacak kurallar vb. gibi konulara da yer verilmektedir. Vakfiye ve nizamnamede; maktu giderler ve tâdât edilen hizmetler yerine, zamanın gereklerine uyulması
ve hastaların tedavisinde en son tıbbi gelişmelerin uygulanması istenmektedir. Bu anlayışa uygun olarak 1845 yılında tek katlı binasında 200 yataklı kapasitesi ile hizmete açılan Vakıf Gureba hastanesi; zamanın gereklerine göre geliştirilmiş, ilave bina ve yatırımlarla çağdaş ve modern bir sağlık kuruluşu olarak günümüze kadar gelmiştir.
Vakfedilen akarların işletilmesiyle sağlanan gelirlerle yıllarca vakfiye doğrultusunda hizmet veren hastanede; akarların bir kısmının başka amaçlara tahsis edilmesi sebebiyle son yıllarda fakir ve garip hastaların tedavisinde sıkıntılar ortaya çıkmış ise de bu özelliği devam etmektedir. Bugün Vakıf Gureba hastanesinde; sadece hastanın beyanı ile ücretsiz hasta kabulü yapılmaktadır.

Hastane, 4 Nisan 1845 yılında, tek katlı tarihi binasında hizmete açılmıştır. Daha sonra; yatak kapasitesini artırmak ve çağın gelişen tıbbi ihtiyaçlara cevap verebilecek şekilde bugün Çapa Tıp Fakültesinin bulunduğu yerdeki eski binalar inşaa edilmiş, 1915 yılında bitirilerek Gureba hastanesine ilave olmuştur. 1924 yılına kadar Evkâf idaresine bağlı olarak hizmet veren hastane şer’iye ve Evkaf Vekaletinin kaldırılması ve vakıfların yönetiminin Genel Müdürlük halinde Başbakanlığa bağlanması üzere; masraflar Evkaf idaresi bütçesinden karşılanmak kaydıyla sağlık personelinin atanması ve hastanenin kontrolu Sağlık Bakanlığına bağlanmıştır. Hastane 1933 yılında yüksek öğretimde başlatılan reform çalışmaları ve tıp fakültesinin Haydarpaşa’da İstanbul yakasına taşınması sebebiyle ortaya çıkan bina ihtiyacı çerçevesinde, hastane eğitim ve öğretim yönünden İstanbul Tıp Fakültesine devredilmiş, 1956 yılında kabul edilen 6760 sayılı Vakıflar Genel Müdürlüğü Teşkilat Kanunu hükümleri gereğince, hastane yönetimi, Sağlık Bakanlığından alınarak tekrar Vakıflar Genel Müdürlüğüne bağlanmış, fakat eğitim ve öğretim yönünden İstanbul Tıp Fakültesi ile olan
bağlantısı 1966 yılına kadar devam etmiştir. 1956 yılından itibaren tıp fakültesinin klinikleri inşa edildikçe, fakülte bölüm bölüm taşınmış ve 1966 yılından itibaren bağımsız bir vakıf hastanesi kimliğine kavuşmuştur. Hastane, tıp fakültesi ile irtibatını kesilmesi sırasında, 1915 yılında hizmete giren tıp fakültesi kampüsü içinde bulunan Gureba’nın ek binaları Vakıflar İdare Meclisinin kararı, Bakanlar Kurulunun 23.02.1966 gün ve 6/6015 sayılı onayı ile bedel karşılığı tıp fakültesine bırakılmıştır.
             Bugün sağlık hizmetinin verildiği Yeni Gureba hastanesi binası 1969 yılında temeli atılmıştır. 1983 yılında hastane bünyesinde bulunan “Vakıf Gureba Hastanesi Kliniklerine Yardım Vakfı’nın” önderliğinde hayırsever insanlarımızın fakir ve garip hastaların tedavisinde kullanmak şartıyla, arazi, bina ve nakit yardımlarıyla yürütülen bir kampanya ile
Yeni Gureba Hastanesi 1990 yılında kısmen, 1992 yılında tamamen bitirilerek hizmete açılmıştır. Yeni hastanenin 8 adet olan ameliyathanesi eski bir proje ve ihtiyacı karşılamaktan uzak olması sebebiyle; Vakıf Gureba Hastanesi Kliniklere Yardım Vakfı’nın gayretiyle 12 ameliyathane olarak yeniden inşa edilerek 1998 yılın sonunda hizmete girmiştir.
Yeni gureba Hastanesi, başlangıçta 800 yataklı kapasiteli olarak düşünülmüş iken, günün şartlarına göre modern anlayışla ve bir eğitim hastanesi statüsü içinde ele alındığında hastanenin 550 yatak kapasiteli olabileceği görülmüştür (VGM/Hayır İşl.1990:241/49 raporu). Yeni Gureba Hastanesine ek olarak 1978 yılında Onkoloji Merkezinin temeli atılmış, poliklinik, laboratuar ve radyoterapi birimleri ile 50 yataklı klinik ihtiva eden modern bir merkez olarak 1986 yılında hizmete girmiştir.
            Vakıf Gureba Hastanesi, halen; toplam 72.726 m2’lik bir alanda, yeni bina, onkoloji merkezi, eski bina ve eski binaya ilave yeni pavyon ile Frank amfisi olmak üzere toplam 5 aynı binadan yapılıdır. Eski bina ve buna ilave yeni pavyon binası ile Frank amfisi restorasyon çalışmaları devam ettiğinden kullanılmamaktadır.
            Özetle: Vakıf Gureba hastanesi; halen, röntgen, biyokimya, mikrobiyoloji ve patoloji laboratuarları, her türlü donanıma sahip 18 yataklı modern bir yoğun bakım ünitesi, biri acil olmak üzere 14 ameliyathanesi, 21 ayrı hizmet kliniği olan ve 24 saat kesintisiz sağlık hizmeti veren 600 yataklı, çağdaş ve modern bir eğitim hastanesidir. Bakım ve onarımı devam eden binalar hizmete girdiğinde 1000 yatak kapasitesine ulaşacaktır. Hastane, 1843 yılından beri kesintisiz sağlık hizmet veren, ülkemizin en büyük sağlık kuruluşlarından biridir.
            Vakıf Gureba hastanesi; araç-gereç ve donanım yönünden, Tıp Fakülteleri, Sağlık Bakanlığı ve SSK Hastaneleri dışında 4. büyük sağlık kuruluşudur. Ancak teknolojik donanımı ve sağlık hizmetinin kalitesi dikkate alındığında bir çok tıp fakültesi ve Sağlık Bakanlığı hastanelerine göre daha üst düzeydedir. Son yıllarda, hastanenin teknik donanımı ve yerleşik bulunduğu bölgedeki konumu sebebiyle yada sahip olduğu bu imkanlardan yaralanmak için, birçok kurum, hizmet ve tahsis amacı dikkate alınmadan, yeni bir statü ile   hastaneyi kullanma gayreti içine girmiştir:

       bünyesinde Tıp fakültesi açılamayacağı gerekçesiyle Danıştay 8. Dairesinde açtığı
      dava neticesinde; uygulamanın vakfiye şartına aykırı olduğu gerekçesiyle işbirliği
       protokolü iptal edilmiştir. Danıştay 8. Dairesinin 3.10.1979 gün ve 1979/63 sayılı
       kararı ile iptal ve İstanbul 10. Asliye mahkemesinin 18.09.1980 gün ve 27/588 sayılı
      tahliye kararları üzerine bu teşebbüste sonuçsuz kalmıştır(VGM Hay.İşl.1980:243-10)

      Gureba Hastanesi’nin yapımında, fakir ve garip hastaları tedavisi için, hayırsever
       insanlardan şartlı yardım toplayan ve hastanenin bitirilmesinde katkıları olan
      Kliniklere yardım vakfı yönetimi, Gureba hastanesini, vakıflar kanunun 10. maddesine
      dayanılarak, başka bir kuruma tahsisi öngören Bakanlar kurulu kararına yürütmeyi
      durdurma ve bu kararın iptali için Danıştay’da dava açmıştır. Dava devam etmektedir.

          Vakıf Gureba hastanesinin 158 yıllık tarihi boyunca, yönetimi zaman zaman el değiştirse de, çağın gereklerine uygun bina ve teknik donanımı için gerekli yatırımlar yapılarak, hizmet geleneğinde her hangi bir değişikliğe uğramadan, vakfiyesi doğrultusunda hizmetine bugüne kadar devam etmiştir. Hastanenin başka bir kuruma devredilme veya tahsisi çalışmalarında ise, yapılan bu girişimler de vakfiye şartının ihyası düşünülmediğinden başlatılan her teşebbüs sonuçsuz kalmıştır. Vakıflar Genel Müdürlüğü’nün hastane yönetimi ve vakfiye gereğine uygun işletim ve idare konusunda ciddi tedbirleri alma gayretinde olmaması, yasa ile bu kuruma verilen görevleri yerine getirmeyişi, hastanenin bugün karşılaştığı en önemli sorunlardan biridir. Hastanenin bir hizmet geleneği, kültür birikimi ve bir vakıf müessesesi olduğu unutularak yapılacak her yeni bir yapılanma gayretleri boşa çıkacağı kesindir. Hastanenin fakir ve garip hastaların ücretsiz yararlanacağı bir müessese olduğu ve bu hizmetin masrafları için gelir kaynaklarının vakfedildiği unutulmamalıdır. Hastanenin hizmet fazlası, döner sermaye işletmesi tarafından ücretli ve evraklı hastaların hizmetinde kullanılarak işletme maliyetine katkıda bulunulabilir. Ancak mal varlığını yok sayarak işletme giderleri için bütçeye yük oluyor iddiaları ile hastaneyi vakfiyesine aykırı bir şekilde başka kurumlara devredilmesi gayretleri; tarih kitaplarında kalacaktır.
            Bezm-i Alem Valide Sultan Vakfiyesinde;
            “Allah’ın rızasına dayanarak hayır maksadıyla sağladığım evkafım ve bu sefer bu
            vakfiye zeylinde yazılı bulunanlar, ahret gününe kadar şartlarıyla icra oluna.
            Bu şartların Sultan Abdülmecid Han devrinde haleldar olması mümkün değilse de
            herhangi bir devirde, zikredilen evkafımın şartları tebdil ve tahrif edilirse, buna sebep
            olanlar; -Kim (ölünün vasiyetini) işittikten sonra onu tebdil ederse vebali onu
           değiştirenlerin üzerinedir. Şüphesiz ki, Allah hakkıyla işitici ve bilicidir (Bakara
           suresi 181)- ayetinin ifade ettiği üzere dünya ve ahrette cezaya müstahak olsunlar” demektedir (Bezm-i Alem Vakfiyesi).

Tablo-I

BEZM-İ ALEM VALİDE SULTAN VAKIFLARINA AİT MENKUL VE GAYRİMENKUL MAL VARLIĞI

Sıra No	HAYRATIN
Sıra No	Cinsi ve hizmet türü	Yeri	Şartı	Düşünceler
1	Din hizmeti	Eyüp	Eyüp Sultan Türbesi ile Sakalı Şerifin ziyareti
2	Din hizmeti	Bezm-i Alem Camii	Namaz kılınması, dua edilmesi, hutbe ve aşır okunması
3	Din hizmeti	Beşiktaş	Yahya Efendi Türbesinde her gün birer hizip okunmak suretiyle 20 günde bir hatmi şerif okunması.	Türbe başında hatim amacıyla 6 kişi hizip okumaktır.
4	Din hizmeti	Muhtelif	Namazın, aşrın, Hatmi Şerifin ve duanın sevabının başta Peygamberimiz olmak üzere Ashab-ı Kiram, Osmanlı Padişahları, özellikle eşi, II. Mahmut ve oğlu Abdülmecid ve kendi ruhuna hediye edilmesi.
5	Din hizmeti	Muhtelif	Delail-i hayrat, Şevarül-envar ve En'amı Şerifin haftada bir defa hatmedilmesi.
6	Din hizmeti	Muhtelif	Aşır okuyan, su dağıtan, dua eden ve hatmi şerif okuyanlara para verilmesi.
7	Din hizmeti	Medine	Türbe dahil mescidi Nebevide bulunan kandillerin zeytinyağı ihtiyaçlarının temin edilmesi.
8	Din hizmeti	Mekke	Hacıların ve Müslümanların su içmesi için 10 adet bakır maşrapa alınması.
9	Din hizmeti	Beşiktaş	II.Beyazıd Vakfından mukataalı arsa üzerine inşa edilen köşkün Valide Sultan tarafından kiralanması, kira parasından, önce mukataa-ı zemin bedelinin ödenmesi, geri kalan kiranın surre Mekke ve Medine'ye gönderilenlere ilave edilmesi.
10	Din hizmeti	Mekke	Şifa-i Şerif okunması
11	Din hizmeti	Eyüp Sultan Türbesi	Mübarek gecelerde gümüş avize kandillerin yakılması
12	Din hizmeti	Mekke	Hac mevsiminde Sefa ile Merve arasının temizliğini yapanlara ücret verilmesi
13	Sosyal hizmeti	Merkez Ef. Zaviyesi Akşemsettin Türbesi	Merkez Efendi zaviyesi Dervişlerine ikram edilmek üzere pirinç ve yağ. Akşemseddin Türbesinde yakılmak üzere zeytinyağı alınması
14	Sosyal hizmeti	Muhtelif	Vakıflardan sağlanacak olan gelirlerle çeşmelerin bakımının yapılması
15	Sosyal hizmeti	Kabe	Cidde Valisi tarafından Kabe'ye müezzin olarak tayin edilen 7 müezzinden 3'ünün, 3 tekbirciden 1'inin ücretinin verilmesi.
16	Sosyal hizmeti	Mekke	Şeyh Mehmet Efendi Tekkesine su nakli için her yıl 300 krş. Tahsisat ayrılması.
17	Sosyal hizmeti	Medine	Medine-i Münevvere'de Şam kapısı dışında yaptırılan ve vehabi istilası sırasında yakılan sebilin yeniden yaptırılması
18	Sosyal hizmeti	Bezm-i Alem Valide Sultan Vakıf Gureba Hastanesi	Hastanede fakir ve gariplerin ücretsiz tedavi edilmesi
19	Eğitim hizmeti	Muhtelif	Mektepte okuyan öğrencilere her türlü dersin okutulması, ders veren görevlilere karşılığında görev verilmesi.
20	Eğitim hizmeti	Muhtelif	Öğrenciler için kütüphane kurulması, gerekli kitab'ın temin edilmesi, öğrencilerin istifadesine sunulması

NOT: Vakıf akarlardan elde edilen gelirlerle, tüm vakfiyelerde belirtilen hizmetlerin yerine getirilmesi istenmektedir. Böylece tüm vakıfların hizmet alanları ve gelir kaynakları bir bütün halinde değerlendirilerek, birinden diğerine kaynak aktarılmasına imkan sağlamaktadır.

     1. ÖZTÜRK, N.: Türk Yenileşme Tarihi Çerçevesinde Vakıf Müessesi (Sağlık Hizmetleri
         sayfa 181), Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları No: 144, Ankara 1995.
     2. BAYRAM, S.: Sağlık Hizmetlerimiz ve Vakıf Gureba Hastanesi, Vakıflar Derg.
         14:101-119, 1982.
     3. ATASEVEN, A.: Bezm-i Alem Üniversitesi niçin kurulmuştu?, Bezm-i Alem Valide
         Sultan Vakıf Gureba Hast. Derg. 17:13-18, 1990.

VE

Düzenleyen : Doç.Dr. Rıza KUTANİŞ

ARALIK-2000

BEZM-İ ALEM VALİDE SULTAN

Tablo-I